La REF ya tiene Estatutos, Junta Directiva y un documento sobre la Filosofía en secundaria

La REF celebró sus I Jornadas de debate los días 19 y 20 de abril en la Sala de Juntas de la Facultad de Flosofía de la Universidad Complutense de Madrid. En ellas se discutieron las propuestas presentadas por las tres Comisiones de trabajo de la REF: la de Universidades, la de Agencias de Evaluación y la de Enseñanza Secundaria. La única Comisión que presentó un documento consensuado internamente fue la de Enseñanza Secundaria.

El sábado 20 de abril, de 12 a 14 horas, se celebró la Asamblea General de la REF. En ella se tomaron tres importantes acuerdos: se aprobó el documento presentado por la Comisión de Enseñanza Secundaria y debatido en la sesión anterior. Se aprobaron los Estatutos de la REF. Y se aprobó la Junta Directiva provisional, cuyo mandato durará hasta el I Congreso de la REF, que se celebrará en la Universidad de Valencia, en septiembre de 2014.

De este modo, la REF ya está en condiciones de registrarse como una organización legal. En próximas fechas, difundiremos los Estatutos y el documento "La enseñanza de la Filosofía en el sistema educativo no universitario. ¿Cómo queremos enseñar Filosofía?". En cuanto a la Junta Directiva, se han integrado en ella los miembros de la precedente Comisión Permanente y los presidentes y presidentas de las distintas Comisiones de trabajo.

Junta Directiva

Antonio Campillo Meseguer
Presidente

Carmen González Marín
Vicepresidenta

Delia Manzanero Fernández
Secretaria

Jacinto Rivera de Rosales
Tesorero

Luis María Cifuentes Pérez
Comunicación

Rafael García Alonso
Comunicación

José Fernando Rampérez Alcolea
Presidente de la Comisión de Educación

Margarita Vázquez Campos
Presidenta de la Comisión de Universidades

Concha Roldán Panadero
Presidenta de la Comisión de Investigación

Fernando Broncano Rodriguez
Presidente de la Comisión del Congreso

Filosofía e Educación para a Democracia

Artículo de Ana María Alonso, profesora de Filosofía de Enseñanza Secundaria, publicado en el diario digital Sermos Galiza 


Co pretexto de facer fronte a grave crise económica estase a xustificar a imposición de medidas, inasumibles noutro contexto, que están provocando un auténtico desastre social. Medidas que agravan a situación e afondan nesa outra crise silenciosa que, como denuncia Martha C. Nussbaum, co tempo pode chegar a ser moito máis prexudicial para a democracia: a crise mundial en materia de educación. 

Cada sociedade define o perfil de persoa educada e en consonancia con ese perfil selecciona as aprendizaxes básicas que deben adquirir as novas xeracións para garantir a súa propia continuidade. Noutras épocas eses perfís e as aprendizaxes necesarias para acadalos eran claramente distintos para os distintos grupos sociais. Aristóteles distinguía entre as cousas que compre aprender para unha vida de vagar e aquelas ensinanzas relativas á vida de traballo. Na Idade Media, conviviron os perfís de cabaleiro, de clérigo, de artesán, de labrego, que se adquirían mediante aprendizaxes diferentes e en condicións diferentes. Non é ata o século XIX, produto das revolucións burguesas e baixo a inspiración dun ideal igualitario, cando se define un único perfil educativo para todos os grupos sociais: o perfil de cidadán. E para  formar cidadáns libres e iguais, capaces de exercer os seus dereitos e participar de forma activa na vida social nace a institución escolar que coñecemos.

Este ideal dunha educación igualitaria destinada a procurar a todos os cidadáns a instrución necesaria para exercer os seus dereitos e cumprir cos seus deberes, contribuíndo deste modo á democratización da sociedade, foi xa daquela contestado polos que defendían que os coñecementos que debía adquirir a clase traballadora debían limitarse aos requiridos para o exercicio da súa profesión. Esta confrontación ideolóxica resolveuse instituíndo unha escolarización universal na que coexistía un dobre perfil educativo: as clases traballadoras recibían na escola primaria unha educación en valores e destrezas adecuadas ás demandas do traballo industrial e a educación secundaria proporcionaba as aprendizaxes destinadas ás clases sociais máis favorecidas. 

Ao amparo das políticas do Estado de Benestar, a partires da década dos 60 do pasado século, aprobáronse nos países occidentais  leis educativas que estenderon e ampliaron a educación básica, obrigatoria e gratuíta para todo o alumnado independentemente da súa procedencia social e das súas características e  favoreceron o acceso as mesmas aprendizaxes, incluída a educación superior. Aínda que a definición dun único perfil educativo para toda a poboación seguía a ser unha utopía, o certo é que estas reformas promoveron unha distribución máis equitativa do saber e da cultura que contribuíu a un innegable efecto democratizador. 

No estado español estas conquistas sociais non tiveron efectos visibles ata os anos 90 coa aprobación da primeira lei educativa democrática (LOXSE), que permitiu a integración de todo o alumnado e ampliou en dous anos a educación obrigatoria, estendéndoa ata a secundaria. Pero como canta Serrat, ”chegamos sempre tarde/onde nunca pasa nada”, porque daquela había xa unha década que o predominante pensamento neoliberal estaba a revisar os compromisos contraídos. Poñendo ao sistema igualitario baixo a sospeita de comprometer a calidade da educación, comezaba a recortar os recursos financeiros públicos e iniciaba unha ofensiva destinada ao desarme ideolóxico da sociedade respecto dunha das demandas mellor asentadas en Europa: a concepción da educación como un dereito, que foi redefinido, baixo os principios do mercado, como un ben de consumo. 

Pero as cousas deben presentarse ante a opinión pública de maneira que cheguen a ser asumidas e mesmo demandadas ata polos damnificados destas políticas que, antes de chegar ao seu destino, emprenderon o camiño de regreso á escola selectiva. Un dos recursos empregados foi o principio de liberdade de elección dos pais, pretexto que facilitou a transferencia ás familias da responsabilidade do gasto en educación, entendido agora como unha inversión que cadaquén afrontará de acordo coas súas expectativas (determinadas polas súas posibilidades).

As sucesivas reformas do ensino, a partires da LOXSE, estiveron orientadas polos citados principios do neoliberalismo (referentes ideolóxicos e pautas de actuación da OCDE e a UE), pero a LOMCE vai supoñer un salto cualitativo nesta dirección. O pasado mes de setembro, o Ministro Wert declaraba ao Magazine de El Mundo: “Se hai conciencia nas familias da importancia da educación, os que o poidan permitir poden considerar o gasto que están facendo unha inversión”. Na mesma entrevista cuestionaba “un marco ideolóxico que privilexiou máis que a educación non fora segregadora que que fora privilexiadora do talento de cada un” , responsable polo tanto da desvaloración “da importancia do esforzo no proceso educativo” e, en consecuencia, da baixa calidade da educación, do estancamento e mesmo do retroceso nos resultados.  

A situación así descrita permitiu xustificar a necesidade dunha reforma que sustitúe un modelo integrador de escola cun modelo comprensivo de currículo, por un sistema que clasifica ao alumnado en función dos seus “talentos” (“O recoñecemento desta diversidade entre alumnos nas súas habilidades e expectativas é o primeiro paso cara o desenvolvemento dunha estrutura educativa que contemple diferentes traxectorias”, establece o Preámbulo da LOMCE)  e que ademais, vai supoñer o desmantelamento do sistema público de educación tal como hoxe o coñecemos. E con isto volvemos á situación de partida: á definición de diferentes perfís educativos que requiren aprendizaxes diferentes. O alumnos e alumnas “talentosos” e aqueles cuxas familias poidan permitirse facer “unha inversion” aprenderán certas cousas, e os que teñen “talentos diferentes” as que determinen as cambiantes demandas do mercado laboral. Deste modo garántese a orde social establecida.

O ideal igualitario da escola ilustrada que tiña como obxectivo procurar a todas as persoas a instrución necesaria para facer efectiva a igualdade de dereitos e o exercicio da responsabilidade como cidadáns, ao servizo da democracia, queda unha vez máis superado. Recoñécese o valor dunha educación universal na medida en que contribúe a produtividade e ao crecemento económico (modelo do “capital humano”). Compre agora redeseñar o sistema educativo para este obxectivo: definir a finalidade do proceso de ensinanza-aprendizaxe, organizar as ensinanzas, determinar cales son as materias máis adecuadas, seleccionar os seus contidos, as metodoloxías idóneas, a avaliación, etc. co propósito de que a educación se adapte ás esixencias do mercado.

No que respecta ás materias, priorízanse naturalmente as de carácter instrumental. As artes e as humanidades teñen para este modelo a consideración de ornamentos inútiles. Se o que se persegue non é formar cidadáns, senón proporcionarlle ao mercado o capital humano que precisa, se o que se trata de promover é a rendibilidade e non o civismo, que sentido teñen a literatura, o arte, a música ou a filosofía? Sen embargo,  aínda atendendo ao mero interese económico, non será necesaria unha educación artística e humanística que fomente a creatividade e mesmo a responsabilidade na administración dos recursos? Non se pode prescindir dun instrumento educativo que axude a desenvolver as capacidades de pensar, avaliar, discernir e xulgar antes de tomar decisións. Ningunha das materias que, no Anteproxecto da LOMCE, ocupan un lugar central no currículo  poden sustituír á Filosofía para lograr este obxectivo.

Na prensa española (Diario El País) publicouse recentemente un excelente artigo de Rafael Argullol, titulado “Europa relega su cultura”, no que constataba como a cultura europea desapareceu practicamente da vida pública e da educación, como esa cultura se foi transformando en “arqueoloxía” e advertía, en consecuencia, do risco de que “a propia Europa se converta en peza arqueolóxica que, nun futuro non moi distante, se expoña á mirada dos novos poderosos”. E tal como están as cousas e vendo quen son os que se están a perfilar como os novos poderosos, o que está en xogo son as nosas propias sinais de identidade e o mellor legado que Europa lle deixou ao mundo: a democracia. É posible que a democracia sobreviva a estes embates?

A actividade filosófica é un dos alicerces fundamentais da identidade e tradición cultural europea sobre os que se ten que asentar calquera sistema educativo democrático. A Sociedade Galega de Filosofía, nun dos manifestos nos que reivindicaba o mantemento das materias de Filosofía no ensino secundaria, lembraba na súa argumentación as palabras de Derrida no seu escrito  “O Dereito á Filosofía…”: A Declaración Universal dos Dereitos Humanos, as institucións internacionais que xurdiron despois da II Guerra Mundial e a idea mesma do dereito internacional “son producións e produtos filosóficos, no só porque os conceptos que as lexitiman teñen unha historia filosófica asinable (…) senón porque ao mesmo tempo, e por iso mesmo, tales institucións implican o feito de compartir unha cultura e unha linguaxe filosófica”. Privar ao alumnado do dereito á educación en Filosofía e do acceso a esa linguaxe e a esa cultura supón, na miña opinión, privalos dos instrumentos cognitivos e normativos que os capacitan para o coñecemento dos seus dereitos e a asunción consciente das súas obrigas e responsabilidades.   

O recorte nas materias humanísticas, en especial na Filosofía supón, por conseguinte, un grave obstáculo para o desenvolvemento das cualidades necesarias que fan posible a estabilidade da democracia, porque dificulta a formación de persoas reflexivas, críticas, activas e empáticas. Unha maior produtividade non garante a democracia nin unha mellora da calidade de vida, pero ademais a consideración dos seres humanos como factores produtivos e, por conseguinte, con un valor meramente instrumental, é contraria as esixencias mínimas do respecto pola dignidade humana.

La crisis del pensamiento occidental

Artículo publicado por Antonio Campillo, coordinador de la REF, en el diario El País (13/042013).

Aristóteles definió al ser humano como “animal político” y como “animal dotado de logos”. Y atribuyó a este término griego tres significados: es el lenguaje con el que pensamos y nos comunicamos; es la ley con la que juzgamos nuestras acciones y discriminamos entre lo justo y lo injusto; y es, en fin, el medio de conocimiento con el que nos representamos el mundo.

El logos (la ratio de latinos) nos permite pensar libremente, convivir con los otros y conocer el mundo. Gracias a él, podemos modelar reflexivamente nuestro ethos, debatir con los demás las leyes de la polis, poner nombre a los fenómenos del kosmos, y transmitir toda esa experiencia a través de la educación. En la antigua Grecia había un vínculo inseparable entre la subjetividad ética, la convivencia política y el conocimiento del mundo. Y el koinon logon o “razón común” de Heráclito (según la traducción del recientemente fallecido Agustín García Calvo) es el hilo sagrado que permite tejer entre sí esos tres grandes ámbitos de la experiencia humana.

Esta es la herencia y la tarea que los filósofos griegos legaron a la tradición cultural de Occidente, y que fue convertida en un proyecto civilizatorio con vocación universalista por los filósofos de la Ilustración y los padres fundadores de las primeras democracias modernas.

Sin embargo, la civilización occidental tenía un lado sombrío: de la “razón común” estaban excluidas las mujeres, los asalariados, los esclavos y los “bárbaros”. Por eso, a partir del siglo XIX, surgieron tres grandes movimientos emancipatorios: el feminismo, el socialismo y el movimiento antiesclavista y anticolonialista. Todos ellos se rebelaron contra una sociedad “civilizada” que jerarquizaba a los seres humanos en razón de su sexo, clase social, etnia, etc.

Pero la autocrítica y renovación de Occidente no ha seguido un camino lineal y ascendente. La terrible “guerra civil europea” (1914-1945) dio paso a los “treinta años gloriosos” (1945-1975) que, a pesar de la amenaza nuclear y la Guerra Fría, hicieron posible la ONU, la Declaración Universal de Derechos Humanos, la descolonización, los Estados de bienestar, la Unión Europea y los nuevos movimientos sociales (ecologismo, pacifismo, etc.). Pero, en las tres últimas décadas, hemos asistido a la gran ofensiva del capitalismo neoliberal, que pretende desmantelar una a una todas las conquistas civilizatorias conseguidas en Occidente y en el resto del mundo.

En pleno ascenso del nazismo, el judío alemán Husserl escribió La crisis de las ciencias europeas, para denunciar el divorcio entre el progreso tecno-económico y el retroceso ético-político, y para exigir a los filósofos que asumieran no ya el papel de tábanos de la polis, como Sócrates, ni el de profesores del Estado-nación, como Hegel, sino el de “funcionarios de la humanidad”. Hoy estamos viviendo un nuevo retorno de la barbarie, pero la amenaza no viene ya de tal o cual Estado totalitario, sino de un capitalismo depredador, desregulado y globalizado. No solo estamos viviendo la más grave crisis económica y social desde la década de 1930, sino también una crisis ecológica global, una crisis de legitimidad de la democracia parlamentaria y una crisis civilizatoria que afecta al conjunto del pensamiento occidental.

En Sin fines de lucro, la filósofa estadounidense Martha Nussbaum ha alertado de esta “crisis silenciosa” del pensamiento occidental, una de cuyas manifestaciones es la reducción de los estudios de artes y humanidades en todos los países que han adoptado la ideología neoliberal y, con ella, una concepción economicista y tecnocrática del conocimiento y la educación.

Citaré dos ejemplos cercanos. Uno: el VIII Programa Marco de la UE (Horizonte 2020) establecía cinco áreas estratégicas de investigación y excluía a las Ciencias Sociales y las Humanidades; se las incluyó cuando protestaron 25.000 investigadores; en España, el Plan Estatal de Investigación 2013-2016 sigue la misma línea tecnocrática. Dos: el borrador de la LOMCE concibe la educación como una preparación profesional para competir en el mercado, segrega al alumnado en función del rendimiento, convierte la formación moral en un sucedáneo de la religión y suprime dos de las tres materias filosóficas impartidas durante toda la democracia.

La humanidad se enfrenta hoy a retos inmensos que ponen en riesgo la vida, la libertad, la convivencia y la supervivencia misma de millones de seres humanos. Pero carecemos de una “razón común” que nos permita afrontarlos. Vivimos una globalización de facto, pero no de iure. Por eso, hemos de repensar la relación entre ethos, polis y kosmos, para adecuarlas a las condiciones de una sociedad global cada vez más compleja, interdependiente e incierta.

En resumen, necesitamos renovar profundamente el ejercicio del pensamiento. Por eso, lejos de ser un oficio anticuado e inútil, la filosofía tiene ante sí una gran tarea y una gran responsabilidad: ayudar a reconstruir la “razón común”, para que la humanidad viviente, entretejida ya en una sola sociedad planetaria, se haga cargo de su pasado múltiple y se enfrente al porvenir con una actitud reflexiva y cooperativa. 

Antonio Campillo es catedrático de Filosofía de la Universidad de Murcia, coordinador de la Red Española de Filosofía (REF) y autor de El concepto de lo político en la sociedad global (2008).

Mesa redonda sobre la Filosofía y la LOMCE

El Colegio Profesional de Filosofía y Letras y Ciencias de Madrid, Colegio Profesional de Filósofos

CONVOCA MESA REDONDA

La importancia de la Filosofía en la Educación
Debate en torno a la LOMCE

Lugar y hora:
Colegio Profesional de Filosofía y Letras y Ciencias

Jueves, 18 de abril a las 18,30 h.
Calle Fuencarral 101, 3º. Madrid

Presentación:
D. Roberto Salmerón Sanz, Decano del Colegio Profesional de Filósofos

Participan:
D. Rafael de la Orden, decano de la Facultad de Filosofía de la U.C.M.
D. Luis María Cifuentes. Presidente SEPFI (Sociedad Española de Profesores de Filosofía)
D. Manuel Sanlés, REF (Red Española de Filosofía)
D. Jesús Pichel Martín, Seminario Permanente de Filosofía del Colegio. Moderador


Se ruega confirmar asistencia:
Departamento de Comunicación
Aurora Campuzano
91 447 14 00 / acampuzano@cdlmadrid.es

Lectura y debate públicos en Santiago de Compostela

El sábado 6 de abril, de 11h a 13h, en la Praza do Toural de Santiago de Compostela, se llevó a cabo un acto de "Lectura y debate públicos de textos de Filosofía". 

Este acto en defensa de los estudios de Filosofía y en contra de la LOMCE, fue organizado por la Facultad de Filosofía de Santiago de Compostela, la SOGAFI, el Aula Castelao y el Grupo Doxa, quienes de este modo han querido sumarse a la convocatoria de la REF.

Los organizadores consideran que el acto cumplió su objetivo, pues contó con la asistencia de unas personas y con un amplio eco en los medios de comunicación gallegos: Faro de Vigo, Diario de Pontevedra, El Correo Gallego, La Voz de Galicia, La Opinión de A Coruña, Sermos Galiza, Xornal da USC, Cadena SER, Radio Nacional y la agencia Europa Press. 

Estos son los enlaces a las informaciones de prensa:

http://diariodepontevedra.galiciae.com/nova/242006.html

http://www.elcorreogallego.es/galicia/ecg/acto-protesta-santiago-polos-recortes-na-materia-filosofia-no-ensino-secundario/idEdicion-2013-04-05/idNoticia-799915/

http://www.farodevigo.es/sociedad-cultura/2013/04/07/protesta-futura-ley-educacion-clase-filosofia-calle/786675.html 

http://www.sermosgaliza.com/artigo/galiza/quen-ten-medo-a-filosofia-duascentas-persoas-participan-nun-acto-contra-os-recortes-da-lomce/20130406225448013360.html 

http://xornal.usc.es/xornal/acontece/2013_04/noticia_0032.html

http://www.laopinioncoruna.es/sociedad/2013/04/07/docentes-protestan-reduccion-horas-filosofia/709425.html